Νίσυρος / Ένα ηφαιστιογενές νησί στο Αιγαίο πέλαγος

Η Νίσυρος, ένα από τα νησιά του Ν.Αιγαίου, είναι ουσιαστικά ένας κώνος που υψώνεται σχεδόν 700 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας, δηλώνοντας την ταυτότητά της: το νεότερο μεγάλο ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου. Το «ηφαίστειο» δεν είναι μόνο ο δημοφιλής κρατήρας του Στεφάνου, που δεσπόζει στο κέντρο του νησιού. Ολόκληρη η Νίσυρος είναι ένα ηφαιστειακό οικοδόμημα. Κάθε πέτρα στο νησί οφείλει τη γέννηση της στην ηφαιστειακή δράση, καθένα από τα εκατοντάδες στρώματα των πετρωμάτων που σχηματίζουν το νησί αποτέθηκε από κάποια ηφαιστειακή έκρηξη. Η μεγάλη ποικιλία της σύστασης και των μορφών των πετρωμάτων που οικοδομούν το νησί, οι εκτεταμένες και εύκολα προσβάσιμες φυσικές τομές, το θαυμάσιο κλίμα σε όλη τη διάρκεια του χρόνου καθιστούν τη Νίσυρο ένα υπαίθριο γεωλογικό μουσείο. Επιπλέον, είναι το μοναδικό ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου με τόσο πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Με συνεχή κατοίκηση από την προϊστορική εποχή, η Νίσυρος φιλοξενεί πλήθος μνημείων πολιτισμού. Πρόκειται για ένα παράδεισο για κάθε επισκέπτη που σέβεται και αγαπά τη φύση, για ένα τόπο που έχει συνταιριάσει κατά ένα ιδανικό τρόπο τη φυσική ομορφιά, το ιστορικό παρελθόν και την πολιτιστική παράδοση.

Η Νίσυρος Βρίσκεται στο νότιο-ανατολικό Αιγαίο και ανήκει στα Δωδεκάνησα. Έχει έκταση 41,2 τετραγωνικά Χιλιόμετρα και μέγιστο ύψος 698 μέτρα. Απέχει από τη Κω 8 μίλια από τη Ρόδο 60 και από τον Πειραιά 200 μίλια. Στην περιοχή της Νισύρου ανήκουν και οι γύρω νησίδες Γυαλί, Άγιος Αντώνιος, Στρογγυλή Παχειά, Περγούσα και Κανδελέουσα (Φάρος). Συγκαταλέγεται μαζί με τα Μέθανα, τη Μήλο και τη Σαντορίνη στα ενεργά ηφαίστεια της χώρας μας.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΝΙΣΥΡΟΥ

Α) ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ
Σύμφωνα με τη μυθολογία η Νίσυρος δημιουργήθηκε όταν κατά την περίοδο της Γιγαντομαχίας, ο Ποσειδώνας έφτασε στην Κω καταδιώκοντας τον Γίγαντα Πολυβώτη. Στην Προσπάθεια του να τον εξοντώσει απέκοψε ένα κομμάτι της Κωακής Γής και το εκτόξευσε στον Πολυβώτη, το οποίο και τον καταπλάκωσε. Αυτό το κομμάτι της Γης θεωρείται ότι είναι η Νίσυρος και οι περιοδικές δονήσεις λόγω της ηφαιστειακής δράσης του νησιού αποδίδονται στους βρυχηθμούς του Γίγαντα Πολυβώτη, ο οποίος προσπαθεί να απελευθερωθεί από το βάρος του βράχου που αιώνες τώρα τον πλακώνει.

Αν και δεν γνωρίζουμε πότε άρχισε για πρώτη φορά να αναβλύζει το λιωμένο πέτρωμα στην περιοχή της Νισύρου, πότε άρχισαν να οικοδομούνται τα υποθαλάσσια θεμέλια του νησιού, ο παραπάνω μύθος μας αποκαλύπτει ότι οι πρόγονοί μας γνώριζαν πως η Νίσυρος είναι ένα ηφαίστειο και ότι τα πετρώματα της είναι παρόμοια με αυτά της νοτιοδυτικής Κω. Γνώριζαν ότι οι συχνοί τοπικοί σεισμοί που συνοδεύονται από κρότους και θόρυβο, και ταλαιπωρούσαν το νησί από εκείνα τα χρόνια, είναι συνυφασμένοι με το μηχανισμό γένεσης του νησιού.

Β) ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΕΚΡΗΞΕΙΣ
Το ηφαίστειο της Νισύρου αναδύεται από τη θάλασσα και αρχίζει να οικοδομεί ένα χερσαίο κώνο πριν περίπου 150.000 χρόνια. Τα επόμενα 100.000 χρόνια η βίαιη εκρηκτική και η ήπια ηφαιστειακή δράση, που διαδέχονται η μία την άλλη, οικοδομούν από τη διαδοχή στρωμάτων τέφρας, ρευμάτων λάβας και θόλων ένα ηφαιστειακό κώνο πάνω από τη στάθμη της θάλασσας, με διάμετρο επτά (7) περίπου χιλιόμετρα και μέγιστο ύψος 600 μέτρα.

Η πρώτη σειρά μεγάλων εκρήξεων εκδηλώνεται πριν περίπου 40.000 χρόνια. Τα εγκλωβισμένα μαγματικά αέρια τινάζουν στον αέρα το λιωμένο πέτρωμα παράγοντας δεκάδες εκατομμύρια τόνους ελαφρόπετρας και στάχτης.

Η Πρώτη μεγάλη καταστροφική έκρηξη εκδηλώνεται στο νησί πριν από περίπου 25.000 χρόνια. Μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα 8 δισεκατομμύρια τόνοι λιωμένο πέτρωμα εκτοξεύονται στην ατμόσφαιρα παράγοντας πάνω από 20 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ελαφρόπετρας και στάχτης. Η κορυφή του ηφαιστείου κατακρημνίζεται στο κενό που έχει δημιουργηθεί κάτω από το νησί λόγω της εκτόξευσης του μάγματος και δημιουργείται η πρώτη καλδέρα της Νισύρου. Μετά από την έκρηξη, το παχύρευστο λιωμένο πέτρωμα οικοδομεί μεγάλους θόλους λάβας κοντά στα ανατολικά τείχη της πρώτης καλδέρας και καλύπτει τις νοτιοανατολικές πλαγιές του ηφαιστείου με πολύ παχιά ρεύματα λάβας, αυτά όπου σήμερα πάνω τους βρίσκονται χτισμένα τα Νικειά.

Η περίοδος ηρεμίας που ακολουθεί διακόπτεται από τη δεύτερη καταστροφική έκρηξη της Νισύρου, πριν περίπου 15.000 χρόνια, η οποία προσθέτει νέα στρώματα ελαφρόπετρας στο νησί και δημιουργεί τη σημερινή καλδέρα της Νισύρου. Έτσι η Νίσυρος παίρνει τη σημερινή μορφή της.

Καμία από τις επόμενες εκρήξεις του ηφαιστείου, που καταγράφονται στις ιστορικές πηγές, δεν παράγουν λιωμένο πέτρωμα. Όλες είναι υδροθερμικές εκρήξεις και οφείλονται στην ύπαρξη υπέρθερμου ατμού στο υπέδαφος του νησιού. Το θαλασσινό νερό και το νερό της βροχής κατεισδύουν στα πετρώματα του νησιού, συγκεντρώνονται σε βαθείς ορίζοντες και θερμαίνονται από το μάγμα. Το νερό εκεί μετατρέπεται σε υπέρθερμο ατμό, ασκεί φοβερές πιέσεις που, όταν ξεπεράσουν το βάρος και τη συνεκτικότητα των υπερκείμενων πετρωμάτων, τα τινάζει στον αέρα προκαλώντας μία υδροθερμική έκρηξη. Τέτοιες ήταν όλες οι εκρήξεις που έχουν καταγραφεί στη Νίσυρο κατά τους ιστορικούς χρόνους.

IΣΤΟΡΙΑ

Η Νίσυρος έχει μακραίωνη ιστορία. Στο νησί έχουν καταγραφεί ίχνη νεολιθικής κατοίκησης από την 5η χιλιετία π.Χ., και η ζωή φαίνεται να συνεχίζεται από τότε μέχρι σήμερα. Ιδιαίτερη άνθηση γνωρίζει το νησί τον 4ο π.Χ. αιώνα και τον 12ο – 13ο αιώνα μ.Χ. Στο τέλος του 19ου αιώνα αριθμεί περίπου 5.000 κατοίκους. Από τότε αρχίζει η καθοδική πορεία. Η αγροτική παραγωγή, η κτηνοτροφία και η αλιεία δεν επαρκούν πλέον, αναγκάζοντας τους κατοίκους να μεταναστεύσουν.

Τα παλαιότερα ευρήματα ανθρώπινης παρουσίας είναι της νεολιθικής περιόδου, ενώ για τη μινωική και μυκηναϊκή παρουσία υπάρχουν αμυδρά ίχνη, με κερατόσχημα λαξεύματα, θραύσματα αγγείων και «κυκλώπεια» τείχη αυτών των πολιτισμών. Η προκλασική και κλασική περίοδος (10ος – 4ος αι. π.Χ.) αντιπροσωπεύονται κυρίως με το περίφημο Παλαιόκαστρο, πλήθος γλυπτών και κατοίκηση στην περιοχή Άργους. Από την ελληνιστική περίοδο διασώζονται ορισμένες επεκτάσεις και προσθέσεις σε κλασικά κτίσματα, καθώς και πλήθος «φρυκτωρίες» (πύργοι-φυλάκια), τόσο στη Νίσυρο όσο και στη νησίδα Πυργούσα, που οφείλει την ονομασία της σε αυτές. Η ρωμαϊκή περίοδος άφησε λουτρά και υπολείμματα λουτρών και δεξαμενών, λείψανα των οποίων σώζονται σήμερα έξω από τους Πάλους. Κατά τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους χτίζονται πλήθος εκκλησιών, τα ερείπια ορισμένων διασώζονται. Από τον 11ο έως το 15ο αιώνα κυριαρχούν οι Βενετοί και αργότερα οι Ιωαννίτες ιππότες, που κατασκευάζουν το ομώνυμο Κάστρο στο Μανδράκι. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, η Νίσυρος είναι έρμαιο των επιδρομών πειρατών και Τούρκων. Κατά το τέλος του 15ου αιώνα ερημώνει ολοκληρωτικά και το 1522 υποτάσσεται στους Οθωμανούς. Το ειδικό καθεστώς που παραχωρούν στα Δωδεκάνησα, επιτρέπει στη Νίσυρο να αναπτυχθεί σημαντικά αυτή την περίοδο. Το 1912 περνά στην ιταλική κατοχή, ενώ στις 7 Μαρτίου 1948 γίνεται η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα.

ΧΛΩΡΙΔΑ ΚΑΙ ΠΑΝΙΔΑ

Η χλωρίδα και πανίδα της Νισύρου παρουσιάζει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον τόσο λόγω της ηφαιστειακής φύσης της όσο και της γεωγραφικής της θέσης πάνω στις οδούς μετανάστευσης ασιατικών ειδών προς τη Νότια Ευρώπη, και αντίστροφα. Η καταγεγραμμένη παρουσία 450 ειδών χλωρίδας, 85 ειδών ορνιθοπανίδας, 7 ειδών ερπετών, καθώς και η παρουσία της φώκιας Monachus-monachus στις ακτές, αναδεικνύουν τη Νίσυρο σε ένα τόπο άξιο ιδιαίτερης προστασίας και μελέτης.

Η πυκνή θαμνώδης βλάστηση αποτελούμενη από τις αστιβές (Sacropoterium spinosum), τη σμυρτιά (Lavandula stoechaw), το σκίτσο (Cistus creticus & Cistus salvifolius), το θυμάρι (Thimus capitatus), τη θρύμπη (Satureja thymbra), τους γλάστρους (Daphne gnidioides) και τους ασπαλάθους (Calicotome villosa), η καμπανούλα η Νισυριά (Campanula nisyria) μοναδικό είδος ενδημικού φυτού, το μεγάλο πλήθος των δέντρων, βελανιδιές, ελιές, συκιές, αμυγδαλιές, αγραμυθιές, λεμονιές, καταδεικνύουν τη Νίσυρο ως το μοναδικό «πράσινο» ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου.

Αντίστοιχου εύρους και ποικιλότητας με τη χλωρίδα είναι και η πανίδα που φιλοξενείται στο νησί, γεράκια που αιωρούνται συνεχώς στο στερέωμα, κουρκουταύλοι, τεράστιες μαύρες σαύρες που κρύβονται κάτω από πετρώματα, ενώ υπάρχουν πολλά ζώα ελεύθερης βοσκής όπως κατσίκια, γουρούνια και αγελάδες.

Η ΓΗ ΤΗΣ ΝΙΣΥΡΟΥ

Η Νίσυρος, σε αντίθεση με τα άλλα ηφαιστειακά νησιά, διαθέτει πλούσια βλάστηση. Το πλούσιο ηφαιστειογενές έδαφος, συγκρατεί αρκετή υγρασία, γεγονός που κάνει τη γη ιδιαίτερα εύφορη και εύκολη την δενδροκαλλιέργεια της. Η γη της Νισύρου καλλιεργείται συστηματικά επί χιλιετίες. Ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε τη γονιμότητα του εδάφους και αξιοποίησε την κάθε σπιθαμή.

Το έδαφος της Νισύρου, δεν είναι επίπεδο, αλλά έχει αρκετά μεγάλη κλίση γεγονός που δυσκόλεψε την καλλιέργεια της γης. Τη λύση έδωσαν οι αναβαθμίδες ή βαστάδια για τους κατοίκους. Οι πεζούλες-βαστάδια χτισμένες με πέτρα μετέτρεψαν το επικλινές έδαφος σε αλλεπάλληλα «σκαλοπάτια» καλλιεργήσιμης γης, τις «τάβλες». Υπολογίζεται πως με αυτό τον τρόπο καλλιεργούνταν 15-20 χιλ. στρέμματα, δηλαδή το μισό νησί.

Στις τάβλες θα συναντήσει κανείς κάποια κτίρια, τα «σπηλάδια». Είναι πέτρινα κτίσματα με ένα ή δυο δωμάτια που εξυπηρετούσαν διάφορες ανάγκες. Ήταν καταρχήν πρόχειρη κατοικία δίπλα στο χωράφι, ώστε να μην χρειάζεται ο γεωργός να πηγαινοέρχεται από το χωράφι στο σπίτι. Παράλληλα ήταν και αποθηκευτικός χώρος για τα εργαλεία και τη σοδειά, αλλά και για να αποστάζουν τη ρακί, να τυροκομούν ή να κάνουν οποιαδήποτε άλλη γεωργική δουλειά. Τα περισσότερα δέντρα της Νισύρου είναι ελιές, λεμονιές, αγραμυθιές, συκιές αμυγδαλιές και βελανιδιές. Μάλιστα οι τούρκοι από παλιά ονόμαζαν το νησί ινσιρλίκ, δηλαδή «συκονήσι». Την μεγαλύτερη παραγωγή η Νίσυρος την είχε στα αμύγδαλα. Οι ποσότητες παραγωγής όχι μόνο υπερκάλυπταν τις ανάγκες του νησιού αλλά ήταν και ένα εξαγώγιμο προϊόν. Από τις αμυγδαλιές κατασκευάζεται η τοπική σουμάδα ενώ το άφθονο αμύγδαλο χρησιμοποιούνταν και σε φαγητά όπως τη σκορδαλιά. Κάτω από τα δέντρα καλλιεργούνταν όλα τα υπόλοιπα και πρώτα απ’ όλα το κριθάρι, αντί του σιταριού. Δίπλα στα δημητριακά καλλιεργούνταν όλα τα όσπρια, ακόμη και τα ρεβίθια τα οποία αποτελούν τη βάση για αρκετά χαρακτηριστικά πιάτα, όπως τα «πιτθιά», ένα είδος κεφτέ με ρεβίθια. Σήμερα, η σταδιακή εγκατάλειψη της γεωργίας, με τη στροφή ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού στον τουρισμό, έχει πλήξει τις υπόλοιπες καλλιέργειες, ενώ τα δέντρα εξακολουθούν να κυριαρχούν στο τοπίο της Νισύρου, αφού με λιγότερες απαιτήσεις εξακολουθούν να παράγουν καρπούς.